Trong quản trị hiện đại, dữ liệu chỉ thực sự phát huy giá trị khi mọi cơ quan cùng sử dụng một "ngôn ngữ thống kê" thống nhất. Nếu cùng một chỉ tiêu nhưng được tính theo những phương pháp khác nhau, được tổng hợp theo những thời điểm khác nhau hoặc được hiểu theo những khái niệm khác nhau thì việc so sánh, kết nối và khai thác dữ liệu sẽ gặp nhiều khó khăn. Khi đó, ngay cả những con số chính xác cũng chưa chắc đã tạo nên những quyết định đúng đắn.
Đó cũng là lý do nhiều quốc gia đặc biệt coi trọng việc chuẩn hóa hệ thống thông tin thống kê. Trong bối cảnh chuyển đổi số và quản trị dựa trên dữ liệu, chuẩn hóa không còn là yêu cầu thuần túy về kỹ thuật mà đã trở thành nền tảng để xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất, liên thông và phục vụ hiệu quả công tác điều hành, hoạch định chính sách.
Chế độ báo cáo thống kê là một phương thức thu thập thông tin có vị trí đặc biệt trong hệ thống thống kê Việt Nam.
Ở nhiều quốc gia, thông tin thống kê chủ yếu được hình thành từ hai nguồn là điều tra thống kê và dữ liệu hành chính. Tại Việt Nam, bên cạnh hai phương thức này, Luật Thống kê còn quy định chế độ báo cáo thống kê là một trong ba hình thức thu thập thông tin thống kê nhà nước. Đây là đặc điểm riêng của hệ thống thống kê Việt Nam, góp phần bảo đảm nhiều thông tin quản lý được tổng hợp và cung cấp thường xuyên, phục vụ yêu cầu chỉ đạo, điều hành ở các cấp.
Về bản chất, dữ liệu trong chế độ báo cáo thống kê chủ yếu được hình thành từ các nguồn thông tin hành chính đã được các cơ quan quản lý tổng hợp và chuẩn hóa theo hệ thống chỉ tiêu, biểu mẫu và thời điểm báo cáo thống nhất. Bên cạnh đó, đối với một số lĩnh vực, chế độ báo cáo còn sử dụng thông tin từ các cuộc điều tra thống kê do các bộ, ngành và địa phương tổ chức thực hiện để bổ sung cho những chỉ tiêu chưa thể thu thập từ nguồn dữ liệu hành chính. Sự kết hợp này giúp thông tin vừa đáp ứng yêu cầu quản lý của từng ngành, từng lĩnh vực, vừa có thể được sử dụng cho mục đích thống kê, góp phần hình thành bức tranh tổng hợp về tình hình phát triển kinh tế – xã hội của đất nước..
Chuẩn hóa chế độ báo cáo thống kê chính là chuẩn hóa chất lượng dữ liệu ngay từ nguồn hình thành.
Việc chuẩn hóa không đơn thuần là thống nhất các biểu mẫu báo cáo hay quy trình tổng hợp thông tin. Điều quan trọng hơn là xây dựng một hệ thống thống nhất về khái niệm, chỉ tiêu, phương pháp tính, thời điểm báo cáo và trách nhiệm cung cấp dữ liệu giữa các cơ quan.
Khi tất cả các bộ, ngành và địa phương cùng sử dụng chung những chuẩn mực thống kê, dữ liệu sẽ có khả năng kết nối, đối chiếu và so sánh trên phạm vi toàn quốc. Nhờ đó, các chỉ tiêu thống kê không chỉ phản ánh chính xác từng lĩnh vực mà còn giúp hình thành bức tranh tổng thể về nền kinh tế và xã hội, phục vụ hiệu quả công tác lãnh đạo, quản lý và điều hành.
Giá trị lớn nhất của chuẩn hóa là nâng cao tính nhất quán và độ tin cậy của thông tin thống kê.
Một quốc gia không thể quản lý hiệu quả nếu mỗi cơ quan sử dụng một cách hiểu khác nhau về cùng một chỉ tiêu. Khi khái niệm, tiêu chí và phương pháp tính được áp dụng thống nhất, sự khác biệt trong cách tổng hợp và sử dụng số liệu sẽ từng bước được khắc phục, qua đó nâng cao tính nhất quán và khả năng so sánh của dữ liệu.
Đây cũng là cơ sở để tăng cường phối hợp giữa các cơ quan trong quá trình xây dựng, theo dõi và đánh giá chính sách. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, các quyết định quản lý sẽ có thêm nền tảng khoa học và giảm thiểu những khác biệt do cách hiểu hoặc cách tính không thống nhất.
Chuẩn hóa chế độ báo cáo thống kê tạo nền tảng quan trọng cho chuyển đổi số và Chính phủ số.
Một trong những yêu cầu cốt lõi của chuyển đổi số là dữ liệu phải có khả năng kết nối và chia sẻ giữa các hệ thống thông tin. Điều đó chỉ có thể thực hiện khi dữ liệu được xây dựng trên những chuẩn chung về cấu trúc, nội dung và phương pháp quản lý.
Vì vậy, chuẩn hóa chế độ báo cáo thống kê không chỉ phục vụ hoạt động thống kê mà còn góp phần hình thành hệ thống dữ liệu liên thông giữa các bộ, ngành và địa phương. Đây là điều kiện quan trọng để xây dựng Chính phủ số, phát triển kinh tế số và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia dựa trên dữ liệu.
Trong xu hướng chuyển đổi số và phát triển nền kinh tế dữ liệu, phương thức thực hiện chế độ báo cáo thống kê cũng đang từng bước được đổi mới. Thay vì tổng hợp số liệu theo phương thức truyền thống, các bộ, ngành và địa phương cần đẩy mạnh kết nối, chia sẻ dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành để tự động hình thành các báo cáo thống kê điện tử. Khi dữ liệu được cập nhật trực tuyến và tiến tới sát thời gian thực, hoạt động báo cáo sẽ giảm đáng kể khối lượng tổng hợp thủ công, đồng thời nâng cao tính kịp thời, chính xác và khả năng khai thác thông tin phục vụ công tác lãnh đạo, quản lý và điều hành. Đây cũng là một trong những hướng phát triển quan trọng của nền thống kê hiện đại trong kỷ nguyên số.
Chuẩn hóa còn mở rộng giá trị sử dụng của dữ liệu thống kê đối với toàn xã hội.
Khi các chỉ tiêu thống kê được xây dựng theo phương pháp thống nhất, người sử dụng có thể dễ dàng so sánh số liệu giữa các địa phương, các ngành và giữa các thời kỳ. Điều này không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch của thống kê chính thức mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động nghiên cứu, phân tích, đầu tư và xây dựng chính sách.
Đối với doanh nghiệp, dữ liệu thống kê chuẩn hóa giúp đánh giá thị trường và xây dựng chiến lược phát triển. Đối với các nhà nghiên cứu, đó là cơ sở để phân tích xu hướng và dự báo. Đối với người dân, dữ liệu thống kê minh bạch góp phần nâng cao niềm tin vào thông tin chính thức của Nhà nước.
Chuẩn hóa chế độ báo cáo thống kê là một bước đi quan trọng trong quá trình hiện đại hóa thống kê Việt Nam.
Chiến lược phát triển Thống kê Việt Nam giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định tiếp tục hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu thống kê, đổi mới phương thức thu thập thông tin và nâng cao chất lượng dữ liệu là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Trong tiến trình đó, chuẩn hóa chế độ báo cáo thống kê cấp quốc gia giữ vai trò kết nối giữa hoạt động quản lý của các bộ, ngành với hệ thống thông tin thống kê quốc gia, góp phần hình thành nguồn dữ liệu thống nhất, đồng bộ và có khả năng chia sẻ rộng rãi.
Về lâu dài, cùng với sự phát triển của các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và hạ tầng kết nối, chia sẻ dữ liệu, ngành Thống kê sẽ tiếp tục tăng cường phối hợp với các bộ, ngành và địa phương để tiếp nhận dữ liệu trực tiếp từ các hệ thống thông tin hành chính, từng bước hình thành cơ sở dữ liệu thống kê tập trung phục vụ sản xuất thông tin thống kê. Đây là xu hướng phát triển phù hợp với thông lệ quốc tế, góp phần giảm gánh nặng báo cáo, nâng cao chất lượng dữ liệu và chuyển mạnh từ phương thức tổng hợp thông tin sang khai thác dữ liệu phục vụ thống kê.
Trong tương lai, giá trị của chế độ báo cáo thống kê sẽ không còn được đo bằng số lượng biểu mẫu hay báo cáo được gửi đi, mà bằng khả năng tự động hình thành những dòng dữ liệu chuẩn hóa, kết nối và cập nhật phục vụ quản trị quốc gia. Đó cũng là hướng phát triển của nền thống kê hiện đại: chuyển từ báo cáo thông tin sang chia sẻ dữ liệu, từ tổng hợp số liệu sang khai thác dữ liệu và từ quản lý bằng hồ sơ sang quản trị bằng dữ liệu.
1