Trong một thế giới nhiều biến động, năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia không còn chỉ được đo bằng khả năng phản ứng trước những gì đã xảy ra mà còn bởi khả năng dự báo những gì có thể xảy ra trong tương lai. Những biến động về kinh tế, thị trường lao động, biến đổi khí hậu, dịch bệnh hay xu hướng công nghệ đều đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác quản trị quốc gia. Muốn chủ động trước tương lai, các quyết sách không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm mà cần được xây dựng trên những phân tích và dự báo có cơ sở khoa học.
Đó cũng là lý do nhiều quốc gia đang chuyển mạnh từ mô hình quản lý dựa trên báo cáo sang mô hình quản trị dựa trên dữ liệu và dự báo. Trong quá trình đó, vai trò của thống kê không còn dừng lại ở việc phản ánh quá khứ mà đang từng bước mở rộng sang hỗ trợ nhận diện xu hướng phát triển và cung cấp luận cứ khoa học cho hoạch định chính sách.
Mọi dự báo đáng tin cậy đều bắt đầu từ dữ liệu đáng tin cậy.
Không có dự báo chính xác nếu thiếu một hệ thống dữ liệu phản ánh trung thực thực trạng của nền kinh tế và xã hội. Muốn dự báo tăng trưởng kinh tế, thị trường lao động, xu hướng dân số, nhu cầu đầu tư hay tác động của các chính sách, trước hết phải có những thông tin đầy đủ, chính xác và được cập nhật kịp thời.
Dữ liệu vì thế không chỉ là kết quả của hoạt động thống kê mà còn là nguyên liệu đầu vào của mọi mô hình phân tích và dự báo. Chất lượng của dữ liệu quyết định độ tin cậy của các nhận định, cũng như khả năng giúp các nhà quản lý nhìn thấy sớm những cơ hội và thách thức đang hình thành.
Giá trị lớn nhất của thống kê hiện đại không chỉ là phản ánh hiện trạng mà còn là phát hiện xu hướng phát triển.
Những con số thống kê luôn phản ánh những gì đã diễn ra. Tuy nhiên, đằng sau mỗi con số còn chứa đựng những tín hiệu về sự vận động của nền kinh tế và xã hội. Một biến động nhỏ của sản xuất công nghiệp, tiêu dùng, đầu tư, năng suất lao động hay cơ cấu dân số đôi khi có thể báo hiệu những thay đổi lớn trong tương lai.
Khi được phân tích bằng các phương pháp khoa học, dữ liệu không chỉ kể câu chuyện của quá khứ mà còn giúp nhận diện xu hướng đang hình thành, đánh giá tác động của chính sách và xây dựng các kịch bản phát triển. Đó chính là giá trị gia tăng mà thống kê hiện đại mang lại cho công tác quản trị.
Năng lực dự báo đang trở thành một bộ phận quan trọng của năng lực quản trị quốc gia.
Thực tiễn phát triển của nhiều quốc gia cho thấy những quyết sách thành công thường được xây dựng trên cơ sở phát hiện sớm các xu hướng và dự báo đúng những biến động có thể xảy ra. Ngược lại, việc chậm nhận diện những thay đổi của môi trường phát triển có thể làm mất đi cơ hội hoặc khiến chi phí điều chỉnh chính sách trở nên lớn hơn.
Đối với Nhà nước, dự báo giúp chủ động xây dựng chiến lược và chính sách dài hạn. Đối với doanh nghiệp, dự báo là cơ sở để lựa chọn thị trường, hoạch định đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh. Đối với người dân, thông tin dự báo góp phần hỗ trợ thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động, giáo dục và đời sống xã hội. Càng trong bối cảnh nhiều biến động, nhu cầu dự báo càng trở nên cấp thiết.
Thống kê hiện đại đang chuyển từ cung cấp số liệu sang tạo ra giá trị phân tích và dự báo.
Một trong những thay đổi quan trọng của hoạt động thống kê hiện nay là không dừng lại ở việc công bố các bảng số liệu mà hướng tới cung cấp những sản phẩm phân tích có giá trị phục vụ quá trình ra quyết định. Những con số chỉ thực sự phát huy ý nghĩa khi giúp người sử dụng hiểu rõ thực trạng, nhận diện xu hướng và lựa chọn giải pháp phù hợp.
Hiện nay, hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia của Việt Nam gồm 822 chỉ tiêu thuộc nhiều lĩnh vực kinh tế, xã hội, môi trường và phát triển bền vững. Đây không chỉ là nguồn thông tin phản ánh toàn diện tình hình phát triển của đất nước mà còn là nền tảng quan trọng để xây dựng các mô hình phân tích, đánh giá và dự báo phục vụ công tác lãnh đạo, quản lý và điều hành.
Hiện đại hóa thống kê đang tạo nền tảng để nâng cao chất lượng dự báo trong kỷ nguyên số.
Sự phát triển của công nghệ số, dữ liệu hành chính, dữ liệu lớn (Big Data), dữ liệu địa không gian và các nguồn dữ liệu mới đang mở ra nhiều cơ hội nâng cao chất lượng phân tích và dự báo. Khối lượng dữ liệu ngày càng phong phú giúp quan sát nền kinh tế với tần suất cao hơn, phạm vi rộng hơn và ở nhiều góc độ hơn trước.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng với dữ liệu chất lượng, phương pháp phân tích khoa học và đội ngũ cán bộ thống kê có trình độ chuyên môn cao. Vì vậy, Chiến lược phát triển Thống kê Việt Nam giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định rõ định hướng hiện đại hóa phương thức sản xuất thông tin thống kê, tăng cường khai thác dữ liệu hành chính và các nguồn dữ liệu mới, đồng thời nâng cao năng lực phân tích và dự báo nhằm phục vụ ngày càng tốt hơn công tác hoạch định chính sách.
Từ dữ liệu đến dự báo là bước phát triển tất yếu của thống kê trong nền quản trị hiện đại.
Trong một thế giới mà tương lai luôn biến động, giá trị của thống kê không chỉ nằm ở việc cho chúng ta biết điều gì đã xảy ra mà còn giúp nhận diện điều gì đang hình thành và có thể xảy ra tiếp theo. Dữ liệu là điểm khởi đầu của dự báo, còn dự báo là cầu nối giữa hiện tại và tương lai.
Khi chất lượng dữ liệu được nâng cao, năng lực phân tích được tăng cường và các phương pháp dự báo ngày càng hiện đại, ngành Thống kê sẽ không chỉ cung cấp thông tin mà còn đóng góp ngày càng nhiều vào việc giúp đất nước chủ động trước cơ hội, ứng phó hiệu quả với thách thức và lựa chọn những hướng đi phù hợp cho phát triển nhanh, bền vững trong những thập niên tới.
1